Bầy nhầy đầy nhân tính,

Bộ phim Niu Lai (“Ngưu Lai”, tạm dịch “bò tới đây”) gần đây đã khuấy đảo thị trường Trung Quốc, trở thành một trong những phim hoạt hình 3D có lời nhất lịch sử (*). Sự thành công chớp nhoáng đầy bất ngờ của Niu Lai phản ánh nhiều vấn đề thú vị, không chỉ chuyện “dở quá hoá hay”.

(*) Doanh thu của phim đạt 9 triệu đô. Tuy vậy, chi phí sản xuất không rõ ràng, chính xác lắm. Chỗ thì 200$, chỗ ghi 1000$, chỗ lại 2000$. Dù sao đây vẫn là phim siêu lãi.

Bộ phim này là “dự án tâm huyết” của đạo diễn Xin Yumeng và mẹ. Chỉ hai người, không chút kinh nghiệm hay kiến thức gì về làm phim, kiên trì suốt 5 năm để hoàn thành sản phẩm. Xin Yumeng trước làm cty cung cấp hình ảnh 3D đồ nội thất. Yumeng ấp ủ ước mơ làm hoạt hình, vậy nên dù cty đang hoạt động ngon nghẻ, anh đổi phắt thành cty truyền thông. Mẹ Yumeng, như mọi bà mẹ châu Á khác, phản đối gay gắt quyết định này. Tuy vậy, lại như mọi bà mẹ châu Á yêu con hơn tất thảy, bà đã đồng hành để hoàn thành ước nguyện cho con trai. Tâm trạng này phản chiếu sâu sắc qua câu chuyện của Niu Lai. Bà còn đi học sáng tác để viết bài hát cho phim.

Poster phim hơi “lừa đảo” người xem tý!

Điều khiến mình tò mò nhất là sao phim ra rạp được; không phải phát online, chiếu rạp bán vé hẳn hoi. Ngay cả khi trong đợt công chiếu đầu tiên, rạp phim sẵn lòng hoàn tiền vé cho khán giả đến xem. Là do rạp chiếu ở Trung Quốc không chút tiêu chuẩn hay gia đình Yumeng có quan hệ, “tay to” gì đấy để can thiệp? Con số đầu tư vào phim thật sự là bao nhiêu?

Không ai hiểu nhầm về chất lượng của Niu Lai. Bộ phim trở thành đối tượng hoàn hảo để dân tình vùi dập. Đợt sóng xem đầu tiên thuần “hate train” dẫn tới “hate watch”. Bỉ bôi phim trở thành cuộc thi đua trên mạng xã hội, cũng nhờ thế mà phim nổi tiếng, được chú ý. Trường hợp như này không hiếm, tương tự như Lệ Rơi từng “khuấy đảo” mạng xã hội Việt Nam một thời.

Bước ngoặt diễn ra khi người ta nhận ra sự hài hước trong cái ngây ngô, sự chân thành trong cái chuyên môn kém cỏi. Niu Lai có những phân cảnh rất buồn cười. Nhân vật chính bò con được bò mẹ dạy tập… nhảy qua nguyên con sông (?!) rồi bay đập mặt thẳng vào thân cây (?!?), ngã sml đau quá bật khóc. Bò bố đến hỏi vì sao con khóc (!?!?!), bò con kể lể rồi bò bố đáp “nếu thế thì cái cây mới phải khóc chứ?” (!?!?!?!) - đúng là lời đáp trả đanh thép cho cái thói dỗ con của ba mẹ châu Á, con ngã thì đánh cái bàn, đánh cái đường (?!?!?!!?!). Những thứ ngớ ngẩn quá thành buồn cười thường chỉ buồn cười được khi tác giả không cố tình làm dở; trái lại hết sức nghiêm túc, chỉ là năng lực có hạn. Nói cách khác, cần cái ngây ngô không thâm ý, không ngạo mạn.

Hết nhạo báng, người ta quay ra… nể tinh thần, đam mê lẫn sự can đảm (đối mặt với cười chê) của mẹ con Yumeng. Nhưng để đạt tới đoạn được nể thì phải chịu bị bêu riếu, lấy làm trò đùa đủ lâu. Trường hợp B-girl Raygun mình nghĩ có thể cũng đi tới đoạn được nể, nhưng cái tôi của cô ta quá to, cô ta thật sự tin rằng mình tài năng, không đáng bị cười chê như vậy. Nếu Raygun biết tự cười chính mình, và tiếp tục nhảy với đam mê thuần tuý, cô ta đã có thể trở thành một biểu tượng và mài cái biểu tượng đó ra tiền được.

Cơn sốt Niu Lai khi lan truyền sang phương Tây, lại trở thành câu chuyện chống lại genAI, thêm tý đấu tranh giai cấp, chống cường quyền tư bản. Thực chất, mẹ con đạo diễn Yumeng khi làm phim, không có chủ đích bài genAI. Chính đạo diễn Yumeng trả lời phỏng vấn rằng anh ta không anti-AI, chỉ là giai đoạn sản xuất phim thì công nghệ genAI chưa đáp ứng đủ. Tuy vậy, Niu Lai vẫn phản ánh tinh thần anti-AI ở điểm công chúng luôn có thể đồng cảm, tìm thấy điểm thú vị ở những tác phẩm siêu dở do con người làm. Cái dở có đầu tư tâm huyết vẫn khác cái dở cẩu thả, và tệ nhất, còn không bỏ chút công sức, thời gian nào để mà cẩu thả.

Các sản phẩm genAI hời hợt do chúng xuất phát từ việc phủ nhận thiếu sót của con người. Thái độ đáng khinh nhất của hội pro-genAI là đổ tội cho giới sáng tạo nói chung, rằng các hoạ sĩ, nhạc sĩ, nhà văn, nhà làm phim… đang “gatekeep” thực hành nghệ thuật; rồi tự mãn tin rằng giờ chẳng cần luyện tập hay tốn công gì cũng có thể làm ra được sản phẩm chẳng kém cạnh. Họ nghĩ rằng mình đang được nâng cấp mà không cần đánh đổi điều gì to tát như thời gian, trí tuệ, nhất là trải nghiệm “ê chề” khi còn kém. Họ bỏ qua giá trị của việc thử rồi mắc sai lầm, của những thiếu sót rất con người. Các sản phẩm genAI, vì thế, luôn mang cảm giác hạ thấp trải nghiệm con người, đem tới kỳ vọng lẫn hoang tưởng về sự hoàn hảo thừa mứa vô nghĩa.

Cách cộng đồng anti-genAI hiện giờ phân biệt genAI thường chỉ nhắm tìm những lỗi hiếm gặp ở con người hoặc những pattern lặp lại. Tuy nhiên, cách này không tối ưu vì con người cũng mắc lỗi, kể cả lỗi hiếm; và pattern genAI dùng đều học từ con người (trời ơi xin trả lại danh dự cho “em dash”). Sự nhập nhằng tạo ra cả những cuộc săn phù thuỷ của hội anti-genAI lẫn sự hả hê của hội pro-genAI (rằng nói chuyện chuyên môn cho lắm cũng không phân biệt được đâu là genAI) phần lớn thuộc về các sản phẩm & tác phẩm ở tầm trung - nhóm đông nhất. Các tác phẩm siêu đỉnh lẫn siêu dở tầm Niu Lai đều thuộc số ít, dễ nhận diện. Sản phẩm genAI (ít nhất ở thời điểm hiện tại) vẫn chưa thể đạt tầm đỉnh của con người. Sản phẩm genAI xoàng xoàng mới là thứ khó phân biệt với sai lỗi của con người, chứ không phải vì genAI xuất sắc tới mức không nhận ra nổi.

Nhóm dễ bị tổn thương nhất trong cơn lũ genAI chính là entry-level và mid-level. Người hời hợt dễ dàng thấy làm sản phẩm nhàng nhàng như này thì dùng genAI cũng được, lại còn nhanh và rẻ hơn (cái rẻ là thứ tạm thời nhất với genAI. Một khi các cty đã khiến người dùng lệ thuộc vào genAI được rồi, nghĩ xem họ có tìm cách tăng giá không?). Không trải qua đoạn kém thì không thể giỏi lên. Giá trị của sai lầm là tạo ra cơ hội để tốt lên.

Cách nghĩ sản phẩm quan trọng hơn quá trình là sai lầm. Niu Lai là một minh chứng. Con người luôn tìm kiếm kết nối con người. Bản chất giống loài chúng ta là thế. Quá trình là lời diễn giải cho chủ đích, là phương thức duy nhất để ta nghĩ được chi tiết, làm được cụ thể. Có viết prompt 10 năm cũng không thể hoá thành kỹ năng tự cầm bút vẽ được ra cái prompt đó. Viết miêu tả lắm chữ thế nào cũng không lấp được khoảng cách giữa hình dung và kỹ năng thực tế tạo ra tác phẩm. Những thứ lấp ở giữa ấy genAI nghĩ, quyết định và làm hộ cho người dùng mất rồi. Dùng GenAI là đi đường tắt bằng cách chắp vá từ thành quả sau rất nhiều năm của rất nhiều người. Con người cũng có thể sao chép lẫn nhau, nhưng quá trình đó vẫn tạo ra trải nghiệm thật, qua bộ lọc nhân tính và tạo ra cơ hội để biến đổi, phát triển.

Quay lại với Niu Lai, sự thành công của bộ phim dựa trên những cảm xúc hỗn tạp của con người, từ cười chê cho tới cảm động vì những cố gắng chân thành. Nó đem đến cảm giác về sự tồn tại thật của một ai đó, ai đấy đã đánh liều, đã mơ mộng, đã khổ sở, đã xấu hổ, ê chề… lại kéo theo người khác sáng tạo cùng, như “đại hội” vẽ tay poster phim của các rạp chiếu. Không quan trọng chất lượng chuyên nghiệp tới đâu, mà là nhiều người hào hứng tham gia không sợ bị phán xét. Điều này, về cơ bản, đối lập với cô đơn và trống rỗng. Bầy nhầy mà đầy nhân tính thì vẫn hơn.

Mặt khác, nhiều nhà làm phim Trung Quốc cho rằng việc tưởng thưởng cho phim thất bại về chuyên môn sẽ tạo ra tiền lệ xấu, thúc đẩy thêm các tác phẩm dưới cả mức tiêu chuẩn cơ bản. Nhìn vào linh vật Tết hàng năm ở quê nhà thì mình nghĩ… cũng phần nào. Nhưng mình cũng không lo lắng mấy. Vì không khán giả nào chịu được quá nhiều Niu Lai. Và cái dở cố tình khó mà hay được. Cái đáng sợ hơn dở tầm Niu Lai là những thứ làng nhàng ở trên một tẹo, là những thứ người thường khó phân biệt giữa genAI và người làm còn xoàng. Cái dở này không làm ta shock nhiệt như Niu Lai, dễ trôi qua bằng một cái tặc lưỡi (nhanh là được, tiện là được, trông na ná Ghibli là được…), dần dà lại trở nên quen thuộc, người ta không chống đối nữa.

Nghe bảo Niu Lai có kế hoạch làm phần 2, khả năng sẽ dùng cả genAI để tăng “chất lượng” phim. Nhưng mình nghĩ làm phần 2 chắc chắn thảm bại (trừ khi bỗng chốc lên level Na Tra). Những tình huống dở chân thành gây cảm động hiếm khi lặp lại. Người ta ủng hộ, đồng cảm cho nỗ lực kiên trì phấn đấu, không phải đi đường tắt. Tóm lại, thi thoảng cũng cần một Niu Lai để con người thể hiện thái độ, rằng có cái gì đó để dốc lòng dốc sức, bất kể cái gì, đều sẽ được trân trọng, ít nhất là được vui, đôi lúc còn nhiều tiền.